അമേരിക്ക: പഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തതയിലേക്ക് മനുഷ്യൻ അയച്ച ഏറ്റവും ശക്തമായ ദൂതൻ, നാസയുടെ വോയേജർ 1 ബഹിരാകാശ പേടകം ചരിത്രപരമായ മറ്റൊരു നാഴികക്കല്ല് കൂടി ഈ വർഷം നവംബറില് പിന്നിടുകയാണ്.
ഏകദേശം അഞ്ച് പതിറ്റാണ്ടുകള്ക്ക് മുൻപ് ഭൂമിയില് നിന്ന് വിക്ഷേപിച്ച ഈ അത്ഭുത യന്ത്രം, ഒരു പ്രകാശദിനം എന്ന അതിവിദൂരമായ ദൂരം മറികടക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. പ്രകാശം 24 മണിക്കൂറുകൊണ്ട് സഞ്ചരിക്കുന്ന, അതായത് ഏകദേശം 26 ബില്യണ് കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ആ നക്ഷത്രാന്തര മേഖലയിലേക്ക് വോയേജർ എത്തുമ്പോള് അത് ശാസ്ത്രചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും സമാനതകളില്ലാത്ത നേട്ടമായി മാറും.മനുഷ്യൻ നിർമ്മിച്ച ഒരു യന്ത്രം ഭൂമിയില് നിന്നും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അതിരുകളിലേക്ക് ഇത്രത്തോളം ദൂരം സഞ്ചരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നത് ഏതൊരു ശാസ്ത്രപ്രേമിയെയും ആവേശഭരിതരാക്കുന്ന ഒന്നാണ്.
ഈ അപൂർവ്വ നേട്ടം വോയേജർ 1-നെ ഇതുവരെ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതില് വച്ച് ഏറ്റവും അസാധാരണമായ എഞ്ചിനീയറിംഗ് വിസ്മയങ്ങളില് ഒന്നാക്കി മാറ്റുന്നു. എന്നാല് ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ശാസ്ത്രജ്ഞരെയും ബഹിരാകാശ ഗവേഷകരെയും ഇപ്പോഴും ഒരേപോലെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നത് മറ്റൊന്നാണ്.
കഠിനമായ തണുപ്പും മാരകമായ വികിരണങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശൂന്യാകാശത്തിന്റെ ആഴങ്ങളില് ഇത്രയും ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞിട്ടും, ഈ പേടകം ഇപ്പോഴും സജീവമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതാണത്.
അത് മാത്രമല്ല, കോടിക്കണക്കിന് കിലോമീറ്ററുകള്ക്കപ്പുറത്ത് നിന്ന് ഇന്നും അത് ഭൂമിയിലേക്ക് നിർണ്ണായകമായ ശാസ്ത്ര വിവരങ്ങള് വിജയകരമായി അയച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഈ അതിജീവന ശേഷി ലോകത്തെ വരുംകാല ബഹിരാകാശ ദൗത്യങ്ങള്ക്ക് നല്കുന്ന ആത്മവിശ്വാസം ചെറുതല്ല.വെറും അഞ്ച് വർഷം മാത്രം നീണ്ടുനില്ക്കുന്ന ഒരു ദൗത്യത്തിനായി 1977-ല് രൂപകല്പ്പന ചെയ്ത് വിക്ഷേപിച്ചതായിരുന്നു വോയേജർ 1 ഉം അതിന്റെ ഇരട്ട സഹോദരനായ വോയേജർ 2 ഉം. എന്നാല് ശാസ്ത്രലോകത്തിന്റെ കണക്കുകൂട്ടലുകളെ മുഴുവൻ കാറ്റില്പ്പറത്തിക്കൊണ്ട്, ഏകദേശം അരനൂറ്റാണ്ടോളമായി ഈ രണ്ട് പേടകങ്ങളും ബഹിരാകാശത്തിലൂടെ തങ്ങളുടെ ജയത്രയാത്ര തുടരുകയാണ്.
ഈ നീണ്ട യാത്രയ്ക്കിടയില്, സൗരയൂഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യരാശിയുടെ പരമ്പരാഗതമായ ധാരണകളെ അവർ പൂർണ്ണമായി തിരുത്തിക്കുറിച്ചു. ഇതുവരെ മറ്റൊരു ബഹിരാകാശ പേടകവും കടന്നുചെന്നിട്ടില്ലാത്ത, ഇരുളടഞ്ഞ നക്ഷത്രാന്തര മേഖലയിലേക്ക് മനുഷ്യന് ഒരു പുതിയ ജാലകം തുറന്നുതരാൻ വോയേജറിന് സാധിച്ചു.
വോയേജറിന്റെ ഈ മഹായാത്രയെ കൂടുതല് വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നത് അതിന്റെ പിന്നിലെ പഴയകാല സാങ്കേതികവിദ്യയാണ്. ഇന്ന് നമ്മള് ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു സാധാരണ ആധുനിക കാറിന്റെ സ്മാർട്ട് കീ ഫോബിനുള്ള മെമ്മറി മാത്രമാണ് വോയേജറിലെ കമ്പ്യൂട്ടറുകള്ക്കുള്ളത്! ഇന്നത്തെ സ്മാർട്ട്ഫോണുകളുടെ കപ്പാസിറ്റിയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോള് ഇത് തികച്ചും നിസ്സാരമാണ്. എങ്കിലും, അക്കാലത്ത് ലഭ്യമായിരുന്നഏറ്റവും പരിമിതമായ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച ഈ പേടകം അഞ്ച് പതിറ്റാണ്ടോളം കേടുപാടുകള് കൂടാതെ നിലനിന്നു എന്നത് അന്നത്തെ എയ്റോസ്പേസ് എഞ്ചിനീയർമാരുടെ ദീർഘവീക്ഷണത്തിന്റെയും വൈദഗ്ധ്യത്തിന്റെയും മകുടോദാഹരണമാണ്. കുറഞ്ഞ സാങ്കേതിക സൗകര്യങ്ങളില് നിന്ന് മികച്ച വിജയം കൊയ്യുക എന്ന ഈ തത്വം തന്നെയാണ് ഇന്ന് ഭാരതത്തിന്റെ ഐ.എസ്.ആർ.ഓയും പിന്തുടരുന്നത്.
ബഹിരാകാശ പര്യവേഷണ രംഗത്ത് വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങള് സംഭവിച്ച 1970-കളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് വോയേജർ ദൗത്യത്തിന് തുടക്കമിടുന്നത്. അതിന് മുൻപ്, 1962-ല് നാസയുടെ മാരിനർ 2 ശുക്രനിലേക്ക് വിജയം വരിക്കുകയും, 1965-ല് മാരിനർ 4 ചൊവ്വയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പറന്ന് മറ്റൊരു ഗ്രഹത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടുത്തുനിന്നുള്ള ചിത്രങ്ങള് ഭൂമിയിലേക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഈ വിജയങ്ങള് നല്കിയ ധൈര്യത്തില് നിന്നാണ്, കൂടുതല് അകലെയുള്ള ബാഹ്യ ഗ്രഹങ്ങളിലേക്ക് ഒരു ദൗത്യം അയയ്ക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രജ്ഞർ ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്.
അമേരിക്കൻ എയ്റോസ്പേസ് എഞ്ചിനീയറായ ഗാരി ഫ്ലാൻഡ്രോ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു അപൂർവ്വ ഗ്രഹ വിന്യാസം തിരിച്ചറിഞ്ഞതോടെയാണ് വോയേജറിന്റെ വഴി തെളിഞ്ഞത്. വ്യാഴം, ശനി, യുറാനസ്, നെപ്റ്റ്യൂണ് എന്നീ നാല് ഭീമൻ ഗ്രഹങ്ങള് ഒരു പ്രത്യേക വരിയില് വരുന്ന ഒരു പ്രതിഭാസമായിരുന്നു അത്.
ഈ വിന്യാസം ഉപയോഗപ്പെടുത്തി, ഒരു ബഹിരാകാശ പേടകത്തിന് ഓരോ ഗ്രഹത്തിന്റെയും ഗുരുത്വാകർഷണ ബലം വഴി വേഗത കൂട്ടി അടുത്ത ഗ്രഹത്തിലേക്ക് കുതിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തി. ശാസ്ത്രജ്ഞർ ഈ ആശയത്തെ “ഗ്രാൻഡ് ടൂർ” എന്ന് വിളിച്ചു. ഇത്തരം ഭൗതികശാസ്ത്ര തത്വങ്ങളാണ് പിന്നീട് ഭാരതം തങ്ങളുടെ ഗ്രഹാന്തര ദൗത്യങ്ങള്ക്കായി സമർത്ഥമായി ഉപയോഗിച്ചത്.
അക്കാലത്ത് ഈ വിദൂര ഗ്രഹങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവ് വളരെ പരിമിതമായിരുന്നു. പുരാതന ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് വ്യാഴത്തെയും ശനിയെയും കുറിച്ച് അറിയാമായിരുന്നെങ്കിലും, ഭൂമിയിലെ ദൂരദർശിനികളിലൂടെ അവ രാത്രി ആകാശത്തിലെ വെറും പ്രകാശബിന്ദുക്കള് മാത്രമായിട്ടാണ് ദൃശ്യമായിരുന്നത്. എന്നാല് വോയേജർ ആ ചിത്രത്തെ പൂർണ്ണമായി മാറ്റിമറിച്ചു.
ഇരുണ്ട ആകാശത്തിലെ മങ്ങിയ വസ്തുക്കളെ മാറ്റി, ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ക്ലാസ് മുറികള്ക്കും വിദ്യാർത്ഥികള്ക്കും പരിചിതമായ വലിയ ലോകങ്ങളാക്കി മാറ്റാൻ വോയേജറിന്റെ ക്യാമറകള്ക്ക് കഴിഞ്ഞു. നാസയുടെ മുൻകാല പയനിയർ ദൗത്യങ്ങള് നല്കിയ പാഠങ്ങള് ഉള്ക്കൊണ്ട്, ഇതിലും വലിയ ദൂരങ്ങളിലേക്ക് ആശയവിനിമയം നടത്താൻ തക്കവണ്ണമാണ് വോയേജർ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്.
ഈ ഇരട്ട പേടകങ്ങള് യാത്ര ആരംഭിച്ച 1977 സെപ്റ്റംബറിന് ശേഷം പ്രപഞ്ചത്തില് നിന്ന് അത്ഭുതകരമായ വിവരങ്ങളാണ് ഭൂമിയിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തിയത്. വ്യാഴത്തിന്റെ ഉപഗ്രഹമായ അയോയില് സജീവമായ അഗ്നിപർവ്വതങ്ങള് വോയേജർ 1 കണ്ടെത്തി. ഭൂമിക്ക് പുറത്ത് സൗരയൂഥത്തില് നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആദ്യത്തെ സജീവ അഗ്നിപർവ്വത പ്രവർത്തനമായിരുന്നു അത്.
കൂടാതെ, വ്യാഴത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തില് ഭയങ്കരമായ മിന്നലുകള് ഉണ്ടാകുന്നുണ്ടെന്ന വിവരവും ഈ പേടകം പുറത്തുവിട്ടു. തുടർന്ന് വന്ന വോയേജർ 2, വ്യാഴത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഉപഗ്രഹമായ യൂറോപ്പയുടെ മഞ്ഞുമൂടിയ ഉപരിതലത്തിനടിയില് ഒരു വലിയ ദ്രാവക സമുദ്രം ഒളിഞ്ഞിരിപ്പുണ്ടെന്ന ശക്തമായ സൂചനകള് നല്കി. ഇത് പ്രപഞ്ചത്തില് ജീവന്റെ സാന്നിധ്യം തേടിയുള്ള മനുഷ്യന്റെ അന്വേഷണങ്ങള്ക്ക് പുതിയൊരു ദിശാബോധം നല്കി.
വിദൂര ഗ്രഹങ്ങളുടെ ആകർഷണവലയത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കാൻ ‘ഗുരുത്വാകർഷണ സ്ലിംഗ്ഷോട്ട്’ എന്ന അത്ഭുത സാങ്കേതികവിദ്യയാണ് വോയേജർ ഉപയോഗിച്ചത്. സ്വന്തമായി വൻതോതില് ഇന്ധനം ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് പകരം, ഓരോ ഗ്രഹത്തിന്റെയും ഗുരുത്വാകർഷണം ഉപയോഗിച്ച് വേഗത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഈ രീതി വഴി നെപ്റ്റ്യൂണിലേക്കുള്ള യാത്രാ സമയം 30 വർഷത്തില് നിന്ന് വെറും 12 വർഷമായി കുറയ്ക്കാൻ എഞ്ചിനീയർമാർക്ക് കഴിഞ്ഞു.
ഇതേ സാങ്കേതികവിദ്യ തന്നെയാണ് ഇന്ത്യ തങ്ങളുടെ ബജറ്റ് ഫ്രണ്ട്ലി ദൗത്യമായ ‘മംഗള്യാൻ’ പ്രോജക്റ്റിലും, ചന്ദ്രയാനിലും ഭൂമിയുടെയും ചന്ദ്രന്റെയും ഭ്രമണപഥങ്ങള് കടക്കാനായി വിജയകരമായി പ്രയോജനപ്പെടുത്തിയത്.
പ്ലൂട്ടോണിയം അധിഷ്ഠിത ന്യൂക്ലിയർ ബാറ്ററികളാണ് വോയേജറിന് ഇത്രയും നീണ്ട ആയുസ്സ് നല്കുന്നത്. എങ്കിലും ഓരോ വർഷവും ഈ ബാറ്ററികളുടെ ശേഷി കുറഞ്ഞുവരുന്നതിനാല്, വൈദ്യുതി ലാഭിക്കുന്നതിനായി പേടകത്തിലെ പല ശാസ്ത്രീയ ഉപകരണങ്ങളും ക്യാമറകളും എഞ്ചിനീയർമാർക്ക് ക്രമേണ ഓഫ് ചെയ്യേണ്ടി വന്നിട്ടുണ്ട്. അങ്ങനെ 1990-ല്, വോയേജർ 1 അതിന്റെ ക്യാമറ എന്നെന്നേക്കുമായി അടച്ചുപൂട്ടുന്നതിന് തൊട്ടുമുൻപ്, ശാസ്ത്രചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വിഖ്യാതമായ ഒരു ഫോട്ടോ പകർത്തി.
കോടിക്കണക്കിന് കിലോമീറ്ററുകള്ക്കപ്പുറത്ത് നെപ്റ്റ്യൂണിനും അപ്പുറത്തുനിന്ന് തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ട്, അനന്തമായ ബഹിരാകാശത്തിന്റെ ഇരുണ്ട പശ്ചാത്തലത്തില് ഒരു ചെറിയ പൊട്ടുപോലെ കാണപ്പെടുന്ന ഭൂമിയുടെ ചിത്രമായിരുന്നു അത്.
ലോകപ്രശസ്ത ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞനായ കാള് സാഗന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം പകർത്തിയ ആ ചിത്രം പില്ക്കാലത്ത് “ഇളം നീല ബിന്ദു” എന്ന പേരില് പ്രശസ്തമായി. ജീവിച്ചിരുന്നവരും ജീവിക്കുന്നവരുമായ എല്ലാ മനുഷ്യരും അവരുടെ യുദ്ധങ്ങളും സ്നേഹവുമെല്ലാം ആ ചെറിയ നീല ബിന്ദുവിലാണ് ഒതുങ്ങുന്നതെന്നും, അതുകൊണ്ടുതന്നെ നാം നമ്മുടെ ഭൂമിയെയും പ്രകൃതിയെയും അതീവ ശ്രദ്ധയോടെ പരിപാലിക്കണമെന്നും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒന്നായിരുന്നു ആ ചിത്രം.
മനുഷ്യന്റെ അഹങ്കാരങ്ങള് പ്രപഞ്ചത്തിന് മുന്നില് എത്ര ചെറുതാണെന്ന് കാട്ടിത്തന്ന ഈ ചിത്രം ഇന്നും മാനവരാശിക്ക് ഒരു വലിയ പാഠമാണ്.
2012-ല് സൂര്യന്റെ കാന്തികവലയമായ ഹീലിയോസ്ഫിയർ ഭേദിച്ച്, വോയേജർ 1 നക്ഷത്രാന്തര ബഹിരാകാശത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ച ആദ്യത്തെ മനുഷ്യനിർമ്മിത വസ്തുവായി മാറി. 2018-ല് വോയേജർ 2-ഉം ഈ നേട്ടം കൈവരിച്ചു. ദൂരെ നിന്ന് നോക്കിക്കാണുന്നതിന് പകരം, പ്രപഞ്ചമെന്ന മഹാസമുദ്രത്തില് നേരിട്ട് നീന്തി പഠിക്കുന്നതുപോലെയാണ് ശാസ്ത്രജ്ഞർ വോയേജറിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.
വരുംവർഷങ്ങളിലും, കൃത്യമായി പറഞ്ഞാല് 2030-കള് വരെയും ഇതിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു ഉപകരണമെങ്കിലും പ്രവർത്തിക്കുമെന്നാണ് നാസയുടെ പ്രതീക്ഷ. വോയേജറിന് സ്വന്തമായി നിലനില്ക്കാൻ കഴിയാത്ത അവസാന നിമിഷം വരെ അതിനെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കാനാണ് ശാസ്ത്രലോകത്തിന്റെ തീരുമാനം.
ശാസ്ത്രീയ വിവരങ്ങള് ശേഖരിക്കുക മാത്രമല്ല വോയേജറിന്റെ ദൗത്യം. ഭാവിയില് എപ്പോഴെങ്കിലും പ്രപഞ്ചത്തിലെ മറ്റ് ഏതെങ്കിലും ബുദ്ധിയുള്ള ജീവികള് ഈ പേടകം കണ്ടെത്തുകയാണെങ്കില് അവരുമായി ആശയവിനിമയം നടത്താൻ 12 ഇഞ്ചിന്റെ സ്വർണ്ണം പൂശിയ ഒരു ചെമ്പ് റെക്കോർഡും ഇതില് സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ഭൂമിയിലെ 55 ഭാഷകളിലുള്ള ആശംസകള്, 115 ചിത്രങ്ങള്, പക്ഷികളുടെയും ഇടിമിഴക്കത്തിന്റെയും ശബ്ദങ്ങള്, വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളിലെ സംഗീതം എന്നിവ ഇതില് ഉള്പ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യരാശി ഒരുപക്ഷേ ഭൂമിയില് നിന്ന് ഇല്ലാതായാല് പോലും, നമ്മള് ഇവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു എന്നതിന്റെ അടയാളമായി ഈ സുവർണ്ണ റെക്കോർഡ് ഒരു ബില്യണ് വർഷങ്ങളോളം ബഹിരാകാശത്ത് നിലനില്ക്കും.
വോയേജറിന്റെ ഈ ഇതിഹാസ സമാനമായ യാത്ര ഭാരതത്തിന്റെ ബഹിരാകാശ ഏജൻസിയായ ഐ.എസ്.ആർ.ഓയ്ക്ക് നല്കുന്ന പ്രചോദനം വളരെ വലുതാണ്. വെറും 6 മാസത്തെ ആയുസ്സ് പ്രവചിച്ചിരുന്ന ഇന്ത്യയുടെ മംഗള്യാൻ ദൗത്യം 8 വർഷത്തിലധികം ചൊവ്വാ ഭ്രമണപഥത്തില് വിജയകരമായി പ്രവർത്തിച്ച് ലോകത്തെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
ഇന്ത്യക്കാർ വിചാരിച്ചാല് കുറഞ്ഞ ചിലവില് അതിശക്തമായ ആയുസ്സുള്ള ബഹിരാകാശ പേടകങ്ങള് നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് മംഗള്യാനും ചന്ദ്രയാനും തെളിയിച്ചതാണ്. വോയേജർ നല്കുന്ന ആത്മവിശ്വാസം ഉള്ക്കൊണ്ട്, വരും ദശകങ്ങളില് സ്വന്തമായി അന്തർഗ്രഹ ദൗത്യങ്ങളും സൂര്യനെ പഠിക്കാനുള്ള ആദിത്യ എല് 1 പോലുള്ള വൻ പ്രോജക്റ്റുകളുമായി ഭാരതം ലോകത്തിന്റെ നെറുകയിലേക്ക് കുതിക്കുകയാണ്.
വോയേജർ ദൗത്യത്തിന് പിന്നില് പ്രവർത്തിച്ച ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ 1970-കളില് താൻ നിർമ്മിക്കാൻ സഹായിച്ച വോയേജറിലെ ഒരു ഉപകരണത്തില് സ്വന്തം പേരിന്റെ ആദ്യക്ഷരങ്ങള് രഹസ്യമായി കൊത്തിയെടുത്തിരുന്നതായി വർഷങ്ങള്ക്ക് ശേഷം വെളിപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അതിരുകള്ക്കപ്പുറത്ത് ഇന്ന് മനുഷ്യന്റെ കൈയൊപ്പ് ചാർത്തി വോയേജർ 1 പ്രയാണം തുടരുമ്പോള്, വരുംതലമുറയിലെ ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞർക്കും യുവപ്രതിഭകള്ക്കും അത് വലിയൊരു സ്വപ്നമാണ് സമ്മാനിക്കുന്നത്.
വോയേജറിനെപ്പോലെ പ്രപഞ്ചരഹസ്യങ്ങള് തേടി, ഇന്ത്യയുടെ മുദ്ര പതിപ്പിച്ച പേടകങ്ങള് നാളെ നക്ഷത്രങ്ങള്ക്കിടയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ സുവർണ്ണ കാലം വിദൂരമല്ല.








.jpg)








ഇവിടെ പോസ്റ്റു ചെയ്യുന്ന അഭിപ്രായങ്ങൾ Deily Malayali Media Publications Private Limited ന്റെതല്ല. അഭിപ്രായങ്ങളുടെ പൂർണ ഉത്തരവാദിത്തം രചയിതാവിനായിരിക്കും.
ഇന്ത്യന് സർക്കാരിന്റെ ഐടി നയപ്രകാരം വ്യക്തി, സമുദായം, മതം, രാജ്യം എന്നിവയ്ക്കെതിരായ അധിക്ഷേപങ്ങൾ, അപകീർത്തികരവും സ്പർദ്ധ വളർത്തുന്നതുമായ പരാമർശങ്ങൾ, അശ്ലീല-അസഭ്യപദ പ്രയോഗങ്ങൾ ഇവ ശിക്ഷാർഹമായ കുറ്റമാണ്. ഇത്തരം അഭിപ്രായ പ്രകടനത്തിന് നിയമനടപടി കൈക്കൊള്ളുന്നതാണ്.